Thai Health Systems and Policy Identity

Abstract

ขณะที่สถานการณ์การระบาดของโรคโควิด 19 ยังกำหนดชัดไม่ได้ว่าจะสิ้นสุดเมื่อใด แม้ว่าจะมีการพัฒนาวัคซีนถึง 169 ชนิดตามฐานข้อมูลขององค์การอนามัยโลก และ 26 ชนิดพัฒนาถึงขั้นทดลองในคน⁽¹⁾ มีข้อสงสัยวิพากษ์วิจารณ์กันมากว่า เกิดการแข่งขันเพื่อแย่งชิงตลาดกันมากกว่าการร่วมมือกันพัฒนา เห็นได้จากมีการทำสัญญากับบริษัทยาจองการผลิตล่วงหน้าเพื่อประชาชนในประเทศของตนเอง กระแสการพัฒนานโยบายสุขภาพระดับโลกเพื่อความเป็นธรรมของการเข้าถึงการตรวจ (test) การรักษา (treat) และวัคซีน จึงเกิดโครงการความร่วมมือพหุภาคีแบบไม่แสวงกำไรชื่อ COVAX (เป็นเสาหลักด้านหนึ่งของ Access to COVID-19 Tools Accelerator) ซึ่งองค์การอนามัยโลก ร่วมมือกับ GAVI⁽²⁾ (Global Vaccine Alliance ที่ตั้งขึ้นเมื่อปี ค.ศ. 2000 และมีผลงานให้ประเทศต่างๆ เข้าถึงวัคซีนหลายชนิด) และ CEPI⁽³⁾ (Coalition for Epidemic Preparedness Innovations เพิ่งก่อตั้งเมื่อปี ค.ศ. 2017) เพื่อผลักดันให้ทุกประเทศในโลกเข้าถึงวัคซีนป้องกันโรคโควิดและทำให้สงบภายในสิ้นปี ค.ศ. 2021⁽⁴⁾

ข้อสังเกตการวิจัยระบบและนโยบายสุขภาพของประเทศไทยที่เกี่ยวข้องกับการระบาดของโรคโควิด 19 ตั้งแต่พบผู้ป่วยรายแรกในประเทศไทย จนถึงเดือนกันยายนของวารสารวิจัยระบบสาธารณสุขฉบับนี้ ยังไม่มีบทความที่เกี่ยวกับโรคโควิดตีพิมพ์เลย ทั้งๆ ที่สถานการณ์การควบคุมการระบาดของโรคโควิดในประเทศไทย ติดอันดับดีที่สุด 1-3 ของโลกอยู่ตลอดเวลา^(5,6) การอธิบายความสำเร็จดังกล่าวไม่ได้เป็นตัวเลขเชิงปริมาณที่แสดงความสัมพันธ์เชิงสาเหตุและผลลัพธ์ (causal relationship) อย่างชัดเจน เพียงแต่เป็นข้อสรุปจากปรากฏการณ์ที่ประจักษ์ชัดว่าการที่อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ร่วมมือกันอย่างแข็งขันในการควบคุมโรค เป็นปัจจัยหนึ่งของความสำเร็จในประเทศไทย⁽⁷⁾ ร่วมกับปัจจัยอื่นๆ ได้แก่ การมีระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า ที่ทำให้กลุ่มเสี่ยงทุกคนเข้าถึงการตรวจเชื้อได้โดยไม่ต้องกังวลเรื่องค่าใช้จ่าย รวมทั้งกรมควบคุมโรคมีบุคลากรที่มีประสบการณ์จากความสำเร็จของการควบคุมโรคก่อนหน้านี้ เช่น โรคซาร์ส โรคเอดส์ และประชาชนให้ความร่วมมือดีมากในการสวมหน้ากากอนามัย ฯลฯ

ความยั่งยืนของการมี อสม. ในการสาธารณสุขมูลฐานของประเทศไทย เริ่มจากบรมครู นายแพทย์อมร นนทสุต ผสมผสานประสบการณ์การพัฒนาด้านสาธารณสุขในประเทศไทย ให้เข้ากับการตีความสาระหลักของคำประกาศอัลมา-อตา ที่เป็นมติสมัชชาอนามัยโลก ปี ค.ศ. 1978⁽⁸⁾ ด้วยเชื่อมั่นว่าประชาชนสามารถมีส่วนร่วมในการพัฒนาระบบสาธารณสุขอย่างเต็มศักยภาพได้ถ้าระบบเอื้อให้⁽⁹⁾ อสม.จึงยังคงดำรงอยู่มายาวนานกว่า 40 ปี อย่างไรก็ตาม ยังมีความท้าทายของหลักการสาธารณสุขมูลฐานเพื่อเป็นกลไกความสำเร็จของตัวชี้วัดสุขภาพด้านต่างๆ อีกมาก เช่น สุขภาพช่องปาก ที่ต้องอาศัยการตีความด้านใหม่ๆ ผนวกเพิ่มเติม⁽¹⁰⁾

ความสำเร็จของนโยบายและระบบสุขภาพในประเทศไทยมักนำเสนอในรูปแบบการสัมภาษณ์มากกว่าการเสนอในรูปการวิจัยเชิงปริมาณที่ใช้ข้อมูลขนาดใหญ่จากหลายแหล่งเชื่อมโยงกัน อัตลักษณ์นี้เป็นจุดท้าทายสำคัญของนักวิจัยรุ่นหลังว่าจะช่วยกันพัฒนาความสมดุลของการสร้างองค์ความรู้ด้วยศาสตร์ต่างๆ ได้อย่างไร