การประเมินเชิงพัฒนาการเข้าถึงและคุณภาพบริการดูแลระยะกลางการปฏิรูประบบบริการสุขภาพปฐมภูมิในกรุงเทพมหานคร

วิชช์ เกษมทรัพย์; มธุริน จันทร์ทองศรี; ปวินท์ ศรีวิเชียร; ธนพร จันทโรหิต; ภูษิต ประคองสาย

ผู้แต่ง

วิชช์ เกษมทรัพย์ ภาควิชาเวชศาสตร์ชุมชน คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล
มธุริน จันทร์ทองศรี ภาควิชาเวชศาสตร์ชุมชน คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล
ปวินท์ ศรีวิเชียร ภาควิชาเวชศาสตร์ชุมชน คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล
ธนพร จันทโรหิต ภาควิชาเวชศาสตร์ชุมชน คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล
ภูษิต ประคองสาย ภาควิชาเวชศาสตร์ชุมชน คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล

คำสำคัญ:

การดูแลระยะกลาง, โรคหลอดเลือดสมอง, การให้บริการกายภาพบำบัดที่บ้าน, นโยบายสุขภาพ, การเข้าถึง

บทคัดย่อ

การดูแลระยะกลาง หรือ intermediate care (IMC) คือการดูแลผู้ป่วยที่ผ่านพ้นระยะเฉียบพลัน (acute phase) และมีอาการคงที่แล้ว แต่ยังคงมีความบกพร่องทางร่างกายบางส่วนที่จำกัดการทำกิจวัตรประจำวันและการมีส่วนร่วมในสังคม เช่น ผู้ป่วยที่เป็นโรคหลอดเลือดสมองที่ต้องการการฟื้นฟูสภาพร่างกาย การศึกษานี้ติดตามผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองที่ออกจากโรงพยาบาลในระยะ 6 เดือนแรก ในการได้รับบริการระยะกลาง (IMC) จำนวน 139 ราย จาก 5 โรงพยาบาล เป็นเพศหญิง 65 ราย (ร้อยละ 46.8) และเพศชาย 74 ราย (ร้อยละ 53.2) อายุเฉลี่ย 70.6 ปี ส่วนใหญ่เป็นโรคหลอดเลือดสมองอุดตัน (ischemic stroke) 66 ราย (ร้อยละ 77.7) และหลอดเลือดสมองแตก (hemorrhagic stroke) 19 ราย (ร้อยละ 22.4) รูปแบบการรับบริการ IMC ได้แก่ IMC ward 31 ราย (ร้อยละ 22.3) IMC outpatient 27 ราย (ร้อยละ 19.4) IMC home rehabilitation 21 ราย (ร้อยละ 15.1) และ self-home rehabilitation 45 ราย (ร้อยละ 32.4) พบว่า ผลลัพธ์ทั้งด้านการฟื้นตัวด้วย Barthel index (BI) ด้านคุณภาพชีวิตด้วยแบบสอบถาม EQ-5D-5L และสุขภาวะด้วยแบบสอบถาม WHO5 (World Health Organization-five well-being index) ทุกกลุ่มมีพัฒนาการของ BI, EQ-5D-5L, และ WHO5 เพิ่มขึ้นในทุกรูปแบบการบริการ IMC สรุปคือการพัฒนาและขยายบริการ IMC เป็นแนวทางสำคัญในการยกระดับคุณภาพชีวิตและการฟื้นตัวของผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองที่เป็นปัญหาสำคัญของการขับเคลื่อนระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิของกรุงเทพมหานครให้มีประสิทธิภาพ โดย IMC home rehabilitation เป็นทางเลือกที่ให้ผลลัพธ์ใกล้เคียงกับ IMC ward ซึ่งทำให้ผู้ป่วยมี BI ดีขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติหลังจากผ่านไป 14 สัปดาห์

เอกสารอ้างอิง

Sirindhorn National Medical Rehabilitation Institute. Guideline for intermediate care for medical personnel according to the service plan, revised edition 2024. Nonthaburi: Sirindhorn National Medical Rehabilitation Institute, Department of Medical Services, Ministry of Public Health; 2024. 73 p. (in Thai).

Bureau of Non-Communicable Diseases, Department of Disease Control. National plan for the prevention and control of non-communicable diseases (2023-2027), Thailand. Nonthaburi: Department of Disease Control, Ministry of Public Health; 2023. 98 p. (in Thai).

Bureau of Elderly Health. Guidelines for the operation of elderly and intermediate care in the community. Nonthaburi: Department of Health, Ministry of Public Health; 2020. (in Thai)

National Health Security Office (NHSO). Intermediate care for 4 disease groups: 4 years of continuous development, expanding services outside healthcare units and into the community [press release]. Press Release, National Health Security Office; 2023. (in Thai)

National Health Security Office (NHSO). Notification of the National Health Security Office on the Reimbursement of Health Service Expenses for Intermediate Care Services [internet]. 2025. [cited 2026 May 30]. Available from: https://www.nhso.go.th/th/docman-document/nhso-payment-condition/nhso-payment-medical-services-fees-per-person/2568-2/54767-5-1/file. (in Thai)

The Active. The Director of Chulalongkorn Hospital recommended establishing a network of hospitals to restore public confidence in the quality of healthcare services provided at the primary care level. Meanwhile, the Director of Siriraj Hospital emphasized that the public needs to adopt a new mindset toward health and self-care. The Director of Rajavithi Hospital proposed rebranding Bangkok Metropolitan Administration (BMA) Public Health Centers to enhance their image and strengthen public trust in primary healthcare services [internet]. 2023 Jun 7 [cited 2026 May 30]. Available from: https://theactive.thaipbs.or.th/news/public-health-20230607. (in Thai)

Kwakkel G, Veerbeek JM, Wel BCHD, Wegen EV, Kollen BJ, Early Prediction of functional Outcome after Stroke (EPOS) Investigators. Diagnostic accuracy of the Barthel index for measuring activities of daily living outcome after ischemic hemispheric stroke: does early poststroke timing of assessment matter? Stroke 2011;42(2):342-6. doi: 10.1161/STROKEAHA.110.599035.

Laohaprasitiporn P, Jarusriwanna A, Unnanuntana A. Validity and reliability of the Thai version of the Barthel Index for elderly patients with femoral neck fracture. J Med Assoc Thai 2017;100(5):539-48.

Department of Family Medicine Ramathibodi Hospital. Working with family of the elderly. [internet]. [cited 2026 Apr 2]. Available from: https://www.rama.mahidol.ac.th/fammed/sites/default/files/public/pdf/WWFelder.pdf (in Thai)

Sonsa-ardjit N, Sakthong P. Reliability and validity of the Thai version of EQ-5D-5L questionnaire on patients with chronic disease. Chula Med J 2015;59(5):489-501.

Phattanaphesat J. Health-related quality of life questionnaire EQ-5D-5L. Continuing Pharmaceutical Education Articles 2017;1-9. (in Thai)

Saipanish R, Lotrakul M, Sumrithe S. Reliability and validity of the Thai version of the WHO-Five Well-Being Index in primary care patients. J Med Assoc Thai 2009;92(2):249-54. (in Thai)

Department of Psychiatry, Ramathibodi Hospital. WHO-Five Well-Being Index (1998 version) [internet]. [cited 2026 Apr 2]. Available from: https://www.rama.mahidol.ac.th/ramamental/sites/default/files/public/pdf/WHO-Five%20Well-Being%20Index%2C%20Thai%20version.pdf. (in Thai)

Devlin N, Parkin D, Feng Y, Janssen MF, Herdman M, van Hout B, et al. Analysis of EQ-5D values. In: Devlin N, Parkin D, Janssen MF, editors. Methods for analysing and reporting EQ-5D data. Cham: Springer; 2020. p. 61-86.

Gu H, Ren D. Prevalence and risk factors of poststroke dysphagia: a meta-analysis. Cerebrovasc Dis 2025;54:236-59.

Ghoreyshi Z, Nilipour R, Bayat N, Nejad SS, Mehrpour M, Azimi T. The incidence of aphasia, cognitive deficits, apraxia, dysarthria, and dysphagia in acute post stroke Persian speaking adults. Indian J Otolaryngol Head Neck Surg 2022;74(Suppl 3):S5685-95.

He A, Wang Z, Wu X, Sun W, Yang K, Feng W, et al. Incidence of post-stroke cognitive impairment in patients with first-ever ischemic stroke: a multicenter cross-sectional study in China. Lancet Reg Health West Pac 2023;30:100605.

Musa KI, Keegan TJ. The change of barthel index scores from the time of discharge until 3-month post-discharge among acute stroke patients in Malaysia: a random intercept model. PLoS One. 2018;13(12):e0208594. doi:10.1371/journal.pone.0208594.

Duncan PW, Bushnell C, Sissine M, Coleman S, Lutz BJ, Johnson AM, et al. Comprehensive stroke care and outcomes: time for a paradigm shift. Stroke 2021;52:385-93.

Harvey DY, Parchure S, Hamilton RH. Factors predicting long-term recovery from post-stroke aphasia. Aphasiology 2021;36(11):1-22.

Oosterveer DM, Wermer MJH, Volker G, Vlieland TPMV. Are there differences in long-term functioning and recovery between hemorrhagic and ischemic stroke patients receiving rehabilitation? J Stroke Cerebrovasc Dis 2022;31(3):106294.

Tsiakiri A, Plakias S, Vlotinou P, Terzoudi A, Serdari A, Tsiptsios D, et al. Predictive markers of post-stroke cognitive recovery and depression in ischemic stroke patients: a 6-month longitudinal study. Eur J Investig Health Psychol Educ 2024;14(12):3056-72.

Nam JS, Heo SJ, Kim YW, Lee SC, Yang SN, Yoon SY. Association between frequency of rehabilitation therapy and long-term mortality after stroke: a nationwide cohort study. Stroke 2024;55(9):2274-83.

Rroji O, Mucignat C. Factors influencing brain recovery from stroke via possible epigenetic changes. Future Sci OA 2024;10(1).

Anwer S, Waris A, Gilani SO, Iqbal J, Shaikh N, Pujari AN, et al. Rehabilitation of upper limb motor impairment in stroke: a narrative review on the prevalence, risk factors, and economic statistics of stroke and state of the art therapies. Healthcare 2022;10(2):190.

Gangwani R, Cain A, Collins A, Cassidy JM. Leveraging factors of self-efficacy and motivation to optimize stroke recovery. Front Neurol 2022;13.

Zahra AA, Imran Y. The use of NIHSS as an assessment of acute stroke severity. Journal of Society Medicine. 2024;3(2):31-4.