การประเมินหลักประกันสุขภาพแห่งชาติในด้านการบริหารจัดการและการกำกับองค์กร

ณัฐนันท์ วิจิตรอักษร; ธิปไตร แสละวงศ์; ชณิสรา ดำคำ; จิราภรณ์ แผลงประพันธ์; นครินทร์ อมเรศ; ธนรัต โชติกเสถียร; มนัชญา ชูยิ่งสกุลทิพย์; อามานี หะมุ; ธงชัย นาพิมพ์

ผู้แต่ง

ณัฐนันท์ วิจิตรอักษร สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย
ธิปไตร แสละวงศ์ สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย
ชณิสรา ดำคำ สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย
จิราภรณ์ แผลงประพันธ์ สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย
นครินทร์ อมเรศ สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย
ธนรัต โชติกเสถียร สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย
มนัชญา ชูยิ่งสกุลทิพย์ สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย
อามานี หะมุ สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย
ธงชัย นาพิมพ์ สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย

คำสำคัญ:

หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า, สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ, การประเมินการบริหารจัดการ

บทคัดย่อ

ประเทศไทยดำเนินนโยบายหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้ามานานกว่า 20 ปี โดยมีสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) เป็นหน่วยงานหลักในการขับเคลื่อนและจัดบริการตามนโยบายดังกล่าว ที่ผ่านมา แม้หลายหน่วยงานได้ติดตามและประเมินผลนโยบายหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าทั้งในระดับประเทศและสากลอย่างต่อเนื่อง แต่งานวิจัยส่วนใหญ่ยังคงเน้นผลลัพธ์ด้านบริการและการเข้าถึงของประชาชน ขณะที่การประเมินการบริหารจัดการของ สปสช.ยังมีจำกัด โครงการนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินประสิทธิภาพการบริหารจัดการ (governance) กองทุนหลักประกันสุขภาพแห่งชาติและ สปสช. ครอบคลุมการกำหนดนโยบายและการกำกับองค์กร ในการประเมินการบริหารจัดการครั้งนี้ ผู้วิจัยใช้ทฤษฎีตัวการ–ตัวแทน (principal–agent theory) ในการวิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงอำนาจและความรับผิดชอบในระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ แนวทางการประเมินใช้หลัก “3E” ได้แก่ execution (การดำเนินงานในทางปฏิบัติ) evidence (การใช้ข้อมูลหลักฐานมาประกอบการตัดสินใจ) และ efficiency (การดำเนินงานอย่างมีประสิทธิภาพ) ผู้วิจัยใช้หลักฐานจากเอกสาร รายงานการประชุม งานวิจัย ฐานข้อมูลของ สปสช. พร้อมทั้งเสริมด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้ทรงคุณวุฒิและตัวแทนจากเครือข่ายหรือองค์กรที่มีส่วนได้เสียในระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ผลการประเมินสะท้อนผลสัมฤทธิ์ของนโยบายพร้อมข้อเสนอแนะที่ชัดเจนเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการบริหารจัดการระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า จากการประเมินการกำกับองค์กรของ สปสช. พบว่าโครงสร้างการกำกับองค์กรยังขัดต่อเจตนารมณ์ของ พ.ร.บ.หลักประกันสุขภาพแห่งชาติ มาตรา 14 และ 15 ที่มุ่งเน้นการถ่วงดุลอำนาจและการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน เนื่องจากกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติและกรรมการควบคุมคุณภาพและมาตรฐานบริการสาธารณสุขดำรงตำแหน่งต่อเนื่องหลายวาระสลับกัน นอกจากนี้ กรรมการหลักฯ บางรายยังดำรงตำแหน่งในอนุกรรมการมากกว่า 3 คณะในช่วงเวลาเดียวกัน ทำให้เกิดบทบาทซ้ำซ้อนระหว่างผู้กำหนดนโยบาย (principal) และผู้ดำเนินงาน (agent) โดยเฉพาะเมื่อบุคคลเดียวกันมีบทบาทในระดับเขตพื้นที่ร่วมด้วย ดังนั้น เพื่อลดการผูกขาดอำนาจ ควรป้องกันการสลับการดำรงตำแหน่งระหว่างกรรมการหลักฯ กับกรรมการควบคุมฯ โดยกำหนดให้มีช่วงเว้นว่างจากตำแหน่งภายหลังครบ 2 วาระ พร้อมจำกัดการเป็นอนุกรรมการไม่เกิน 2 คณะต่อวาระ และทบทวนการแต่งตั้งกรรมการส่วนกลางเป็นอนุกรรมการระดับเขตพื้นที่

เอกสารอ้างอิง

Thailand’s Universal Coverage Scheme: Achievements and Challenges. An independent assessment of the first 10 years (2001-2010). Nonthaburi, Thailand: Health Insurance System Research Office; 2012 [cited 2025 Jul]. Available from: [https://tile.loc.gov/storage-services/service/gdc/gdcovop/2013341727/2013341727.pdf.

Huang X, Yoshino N. Impacts of universal health coverage: Financing, income inequality, and social welfare. ADBI Working Paper; 2016 [cited 2025 Jul]. Available from: https://www.adb.org/sites/default/files/publication/214481/adbi-wp617.pdf.

Suriyawongpaisal P, Srithamrongsawat S, Apibunyopas Y, Nipaporn S, Prasitsiriphon O, Bamrungkhet W, et al. Evaluation of emergency accident care services under the “Emergency care for all” policy across the three major health insurance schemes. Nonthaburi: Thai Health Insurance System Research Office; 2012 [cited 2025 Jul]. Available from: https://kb.hsri.or.th/dspace/handle/11228/3749?locale-attribute=th. (in Thai)

Nikomborirak D, Paibuljitari V, Srisuwankes T, Lilhawess P. Development of governance guidelines for the Universal Health Coverage system. Nonthaburi: Thai Health Insurance System Research Office; 2013. (in Thai)

Srisasalux J, Singthipphun E. Good governance in health system management. J Health Syst Res 2008;2(2):172-8. (in Thai)

Gailmard S. Accountability and principal-agent theory. The Oxford handbook of public accountability. New York: Oxford University Press; 2014. p. 90-105.

Papanicolas I, Karanikolos M, Figueras J, Rajan D, editors. Working towards a common approach: the HSPA Framework for UHC. In: Health system performance assessment: a framework for policy analysis. Copenhagen (Denmark): European Observatory on Health Systems and Policies; 2022: 26 p.

Digital Government Development Agency. Open government data guideline version 1.0. Bangkok: Digital Government Development Agency; 2020 [cited 2025 Jul]. Available from: https://gdhelppage.gdcatalog.go.th/data/05/files/Final_GD-Catalog-Guideline-v1.0.pdf. (in Thai)

International Association for Public Participation. IAP2 core values, code of ethics and spectrum for public participation. Denver (CO): International Association for Public Participation; 2024 [cited 2025 Jul]. Available from: https://www.iap2.org/page/pillars.