สัดส่วน ลักษณะและปัจจัยที่เกี่ยวข้องของการใช้ยาปฏิชีวนะอย่างไม่สมเหตุผลในโรคติดเชื้อระบบทางหายใจส่วนบนเฉียบพลัน

ปัทมาสน์ เรือนเพ็ชร์; พิชญานนท์ งามเฉลียว

ผู้แต่ง

ปัทมาสน์ เรือนเพ็ชร์ ภาควิชาเวชศาสตร์ครอบครัวและเวชศาสตร์ป้องกัน คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
พิชญานนท์ งามเฉลียว ภาควิชาเวชศาสตร์ครอบครัวและเวชศาสตร์ป้องกัน คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

คำสำคัญ:

การใช้ยาปฏิชีวนะอย่างไม่สมเหตุผล, โรคติดเชื้อทางหายใจส่วนบนเฉียบพลัน, นโยบายโรงพยาบาล ส่งเสริมการใช้ยาอย่างสมเหตุผล, ศูนย์สุขภาพนักศึกษา

บทคัดย่อ

วัตถุประสงค์: เพื่อศึกษาสัดส่วน ลักษณะและปัจจัยที่เกี่ยวข้องของการใช้ยาปฏิชีวนะอย่างไม่สมเหตุผล ในโรคติดเชื้อระบบทางหายใจส่วนบนเฉียบพลัน ที่ศูนย์สุขภาพนักศึกษา มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ระเบียบวิธีศึกษา: เป็นการศึกษาย้อนหลังเชิงพรรณนา โดยทบทวนเวชระเบียนจากระบบสารสนเทศโรงพยาบาล ผู้ป่วยโรคติดเชื้อทางหายใจส่วนบนเฉียบพลันที่เข้าเกณฑ์ในการศึกษา 730 คน ที่มาศูนย์สุขภาพนักศึกษา มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ระหว่าง 1 มกราคม - 30 กันยายน 2561 ได้รับการวินิจฉัยโรคหวัด โรคคอหอยอักเสบ โรคทอนซิลอักเสบ ตามรหัส ICD-10 เมื่อทบทวนข้อมูลในเวชระเบียน ผู้ป่วย 434 คนถูกคัดออกจากการศึกษา วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนาและสถิติเชิงอนุมานโดยใช้โปรแกรม R^® วิเคราะห์ความสัมพันธ์ด้วย odds ratios และ 95% confidence interval กำหนดระดับนัยสำคัญทางสถิติไว้ที่ 0.05 ด้วยการวิเคราะห์พหุตัวแปร (multivariate analysis) ผลการศึกษา: ผู้เข้าร่วม 296 คนเข้าสู่การศึกษา สัดส่วนการใช้ยาปฏิชีวนะในโรคติดเชื้อทางหายใจส่วนบนเฉียบพลันร้อยละ 17.2 (51 จาก 296 คน) ในกลุ่มผู้ได้รับยาปฏิชีวนะ พบสัดส่วนการใช้ยาปฏิชีวนะไม่สมเหตุผลร้อยละ 80.4 (41 จาก 51 คน) ลักษณะของการใช้ยาปฏิชีวนะที่ไม่สมเหตุผลมีดังนี้ การได้รับยาปฏิชีวนะโดยไม่มีข้อบ่งชี้ร้อยละ 90.2 (37 จาก 41 คน) การได้รับยาปฏิชีวนะผิดระยะเวลาร้อยละ 26.2 (11 จาก 41 คน) ยาปฏิชีวนะที่ได้รับผิดระยะเวลามากที่สุดคือ amoxicillin 5 วัน (ร้อยละ 27.2) และการได้รับยาปฏิชีวนะผิดขนาดร้อยละ 12.2 (5 จาก 41 คน) ผู้ได้รับยาผิดขนาดทุกคนได้ amoxicillin 2,000 มิลลิกรัมต่อวัน การวิเคราะห์พหุตัวแปรพบปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการใช้ยาปฏิชีวนะที่ไม่สมเหตุผลอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ คือ ผู้ป่วยมีโรคประจำตัวมีการใช้ยาปฏิชีวนะที่ไม่สมเหตุผลมากกว่าผู้ป่วยไม่มีโรคประจำตัว (adjusted OR = 4.22, p = < 0.001) และผู้ตรวจที่เป็นพยาบาลเวชปฏิบัติมีการใช้ยาปฏิชีวนะที่ไม่สมเหตุผลมากกว่าอาจารย์แพทย์ (adjusted OR =10.93, p = < 0.001) สรุปผลการศึกษา: ศูนย์สุขภาพนักศึกษามีการใช้ยาปฏิชีวนะในโรคติดเชื้อระบบทางหายใจส่วนบนเฉียบพลัน ไม่เกินเกณฑ์ร้อยละ 20 ตามนโยบายโรงพยาบาลส่งเสริมการใช้ยาอย่างสมเหตุผล แต่ยังมีการใช้ยาปฏิชีวนะอย่างไม่สมเหตุผลในระดับที่จัดว่าสูง ส่วนใหญ่ได้รับยาปฏิชีวนะโดยไม่มีข้อบ่งชี้ จึงจำเป็นต้องวิจัยต่อเพื่อให้การใช้ยาปฏิชีวนะเป็นไปตามแนวทางการใช้ยาปฏิชีวนะอย่างสมเหตุผล โดยเฉพาะในกลุ่มพยาบาลเวชปฏิบัติ

เอกสารอ้างอิง

Palla AH, Khan RA, Gilani AH, Marra F. Over prescription of antibiotic for adult pharyngitis is prevalent in developing countries but can be reduced using McIsaac modification of Centor scores: a cross-sectional study. BMC Pulmonary Medicine 2012;12:70.

Yuniar CT, Anggadiredja K, Islamiyah AN. Evaluation of rational drug use for acute pharyngitis associated with the incidence and prevalence of the disease at two community health centers in Indonesia. Scientia Pharmaceutica 2017;85(2):22.

Vincent MT, Celestin N, Hussain AN. Pharyngitis. Am Fam Physician 2004;69(6):1465-70.

Treebupachatsakul P, Tiengrim S, Thamlikitkul V. Upper respiratory tract infection in Thai adults: prevalence and prediction of bacterial causes, and effectiveness of using clinical practice guidelines. J Med Assoc Thai 2006;89(8):1178-86.

Centor RM, Witherspoon JM, Dalton HP, Brody CE, Link K. The diagnosis of strep throat in adults in the emergency room. Med Decis Making 1981;1(3):239-46. doi: 10.1177/0272989X 8100100304.

McIsaac WJ, White D, Tannenbaum D, Low DE. A clinical score to reduce unnecessary antibiotic use in patients with sore throat. CMAJ 1998;158(1):75-83.

Aalbers J, O’Brien KK, Chan WS, Falk GA, Teljeur C, Dimitrov BD, et al. Predicting streptococcal pharyngitis in adults in primary care: a systematic review of the diagnostic accuracy of symptoms and signs and validation of the Centor score. BMC Med 2011;9:67.

World Health Organization. Antimicrobial resistance: global report on surveillance: 2014 summary. Available from: https://www.who.int/drugresistance/documents/surveillancereport/en/.

Barnett ML, Linder JA. Antibiotic prescribing to adults with sore throat in the United States, 1997-2010. JAMA Intern Med 2014;174(1):138-40.

Thamlikitkul V, Apisitwittaya W. Implementation of clinical practice guidelines for upper respiratory infection in Thailand. Int J Infect Dis 2004 Jan;8(1):47-51. doi: 10.1016/j.ijid. 2003.09.001.

Rattanaponglekla C, Kunarangsri B, Wichaikosol T, Seubsang A, Kultanmanusorn A. Study for antibiotic use system development in acute pharyngitis and tonsillitis follow antibiotic smart use policy at Kornburi Hospital [Internet]. 2012 [cited 2017 Nov 18]. Available from: https://med.mahidol.ac.th/commed/sites/default/files/public/pdf/pdf1/pdf2/Korn_12_55.pdf. (unpublished work) (in Thai)

Puyati P, Kanjanarach T. Prevalence and pattern of antibacterial use in upper respiratory tract infection: a study in sub-district health promoting hospitals of Buayai contracted unit of primary care in Nakhon Ratchasima province. Khonkaen: Khonkaen University; 2015. (unpublished work) (in Thai)

Imanpour S, Nwaiwu O, McMaughan DK, DeSalvo B, Bashir A. Factors associated with antibiotic prescriptions for the viral origin diseases in office-based practices, 2006-2012. JRSM Open 2017;8(8):2054270417717668.

Malo S, Poblador-Plou B, Prados-Torres A, Lallana MJ, Laguna-Berna C, Rabanaque MJ. Poor congruence with guidelines in the use of antibiotics for acute bronchitis: a descriptive study based on electronic health records. Fam Pract 2016;33:471–5. https://doi.org/10.1093/fampra/cmw037. PMID: 27221732.

Aunruean W, Saensom D. Behavior of KKU students on antibiotic use in sore throat, clean wound and acute diarrhea. KKU Institutional Research 2015;3(3):221-32. (in Thai)

Mincey BA, Parkulo MA. Antibiotic prescribing practices in a teaching clinic: comparison of resident and staff physicians. South Med J 2001;94(4):365-9.

Tell D, Engstrom S, Molstad S. Adherence to guidelines on antibiotic treatment for respiratory tract infection in various categories of physicians: a retrospective cross-sectional study of data from electronic patient records. BMJ Open 2015;5(7):e008096.

Gomez J, Garcia-Vazquez E, Bonillo C, Hernandez A, Bermejo M, Canteras M. Self-assessment of patterns of antibiotic use in a university hospital. Enferm Infecc Microbiol Clin 2014;32(8):507-10.

Ladd E. The use of antibiotics for viral upper respiratory tract infections: an analysis of nurse practitioner and physician prescribing practices in ambulatory care, 1997–2001. J Am Acad Nurse Pract 2005;17:416-24.

Ness V, Price L, Currie K, Reilly J. Influences on independent nurse prescribers’ antimicrobial prescribing behaviour: a systematic review. J Clin Nurs 2016;25(9-10):1206-17.

Rational Use of Drug Subcommittee. 2017.Teacher’s guide for promoting rational drug use [Internet]. Nonthaburi: Food and Drug Administration, Ministry of Public Health, Thailand. 2017. [cited 2017 Nov 18]. Available from: http://www.fda.moph.go.th/sites/drug/Shared%20Documents/New/RDU%20curriculum%202017.pdf. (in Thai)

Rational Drug Use Committee. In: Chayakul C, Chongtrakul P, Wananukul W, Punnapurata P, Kanjanarat P, Yodsombat K, et al., editors. Rational drug use hospital manual. Bangkok: The Agricultural Cooperative Federation of Thailand Printing; 2015. p. 84-8 (in Thai)