การประเมินระบบบริหารจัดการการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย

วิไลลักษณ์ แสงศรี; จอมขวัญ โยธาสมุทร; ศรีเพ็ญ ตันติเวสส

ผู้แต่ง

วิไลลักษณ์ แสงศรี โครงการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข
จอมขวัญ โยธาสมุทร โครงการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข
ศรีเพ็ญ ตันติเวสส โครงการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ กระทรวงสาธารณสุข

คำสำคัญ:

การตรวจร่างกาย, การสำรวจสุขภาพโดยการตรวจร่างกาย, การสำรวจสุขภาพ, การประเมินแผนงานโครงการ

บทคัดย่อ

การสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย (National Health Examination Survey: NHES) ในประเทศไทย เริ่มขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2534 และดำเนินการเรื่อยมาทุก 5 ปี การสำรวจนี้ใช้วิธีการเก็บข้อมูลจากกลุ่มตัวอย่าง 2 วิธีหลัก ได้แก่ การทดสอบหรือตรวจร่างกายเบื้องต้นและการสัมภาษณ์ตามแบบคำถาม การสำรวจสุขภาพโดยการตรวจร่างกายให้ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับสถานะสุขภาพและปัจจัยเสี่ยงระดับประชากร ซึ่งไม่สามารถหาได้จากแหล่งข้อมูลอื่นๆ ข้อมูลที่ได้จากการสำรวจสุขภาพโดยการตรวจร่างกายสามารถนำมาใช้ในการพัฒนานโยบายส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรคและการติดตามตัวชี้วัดและนโยบายด้านสุขภาพ แม้ว่าการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกายจะดำเนินการมาเป็นเวลา 25 ปีแล้ว แต่ยังไม่มีการประเมินการบริหารจัดการการสำรวจอย่างเป็นระบบ การศึกษานี้เป็นการประเมินระบบบริหารจัดการการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกายใน 4 ประเด็น ได้แก่ บทบาทของหน่วยงานที่รับผิดชอบ ทรัพยากรที่ใช้ในการสำรวจ การจัดการฐานข้อมูลและการใช้ประโยชน์จากข้อมูลการสำรวจ และประเด็นจริยธรรมการวิจัยที่เกี่ยวข้องกับการเข้าถึงฐานข้อมูลการสำรวจ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อให้ได้ข้อเสนอแนะสำหรับพัฒนาการสำรวจฯ ในอนาคต การศึกษานี้เก็บข้อมูลโดยการทบทวนเอกสารในช่วงเดือนกันยายน พ.ศ. 2559 ถึงเดือนมกราคม พ.ศ. 2562 และการสัมภาษณ์เชิงลึกที่กระทำต่อแหล่งทุน ผู้บริหารการสำรวจ นักวิจัยผู้ดำเนินการสำรวจ และผู้ใช้ข้อมูลการสำรวจ ตั้งแต่เดือนธันวาคม พ.ศ. 2559 ถึงเดือนเมษายน พ.ศ. 2560 รวมผู้ให้สัมภาษณ์ 26 คน ซึ่งประเด็นการทบทวนวรรณกรรมและคำถามสำหรับการสัมภาษณ์เชิงลึกครอบคลุมการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกายครั้งที่ 1-5

ผลการศึกษาพบว่า ในการสำรวจครั้งที่ 1-5 มีหลายหน่วยงานเข้ามาเกี่ยวข้องทั้งในฐานะหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบการสำรวจฯ แหล่งทุน และคณะกรรมการกำกับทิศทางการสำรวจฯ มีการเปลี่ยนแปลงหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบการสำรวจฯ หลายครั้ง และไม่มีนโยบายการดำเนินงานระยะยาวที่ชัดเจน การสำรวจฯ เกือบทุกครั้งได้รายงานข้อจำกัดด้านงบประมาณสำหรับการสำรวจฯ แต่ก็ยังขาดการจัดสรรงบประมาณจากรัฐบาลในระยะยาวและไม่มีแหล่งทุนที่สนับสนุนงบประมาณในระยะยาวด้วย ผู้รับผิดชอบโครงการสำรวจฯ ต้องของบประมาณจากแหล่งทุนเป็นครั้งๆ ไป ด้วยข้อจำกัดดังกล่าวทำให้ไม่เกิดการพัฒนาศักยภาพนักวิจัยและบุคลากรในหน่วยงานที่รับผิดชอบการสำรวจในระยะยาวได้ นอกจากนี้ นโยบายและแนวทางการขอใช้ประโยชน์จากข้อมูลการสำรวจก็ไม่ชัดเจน แม้จะมีการร่างแนวทางการขอใช้ข้อมูลดังกล่าวขึ้นในการสำรวจฯ ครั้งที่ 4 แต่แนวทางดังกล่าวก็ไม่ได้ถูกนำมาปฏิบัติ ทำให้นักวิจัยนอกเครือข่ายการสำรวจเข้าถึงฐานข้อมูลการสำรวจและสิ่งส่งตรวจได้ยาก ส่งผลให้ข้อมูลไม่ถูกนำมาใช้ประโยชน์เท่าที่ควร นอกจากนี้ ยังมีบางประเด็นของการสำรวจสุขภาพประชาชนโดยการตรวจร่างกายที่อาจซ้ำซ้อนกับการสำรวจอื่นๆ ที่ดำเนินการโดยสำนักงานสถิติแห่งชาติและสถาบันการศึกษาต่างๆ โดยใช้งบประมาณจากหน่วยงานเดียวกันกับการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย ดังนั้นผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องควรพิจารณาการบูรณาการการสำรวจในแง่มุมต่างๆ

เอกสารอ้างอิง

Tantivess S, Udomsak S, Yothasamut J, Teerawattananon Y, Saengsri W. An evaluation of the national health examination survey in Thailand. Nonthaburi: Health Intervention and Technology Assessment Program; 2017. (in Thai)

Aekplakorn W, Pakcharoen H, Thaikla K, Satheannoppakao W. National Health Examination Survey V (NHES V) report. In: Aekplakorn W, editor. Nonthaburi: Health Systems Research Institute; 2016. (in Thai)

Kuulasmaa K, Tolonen H, Koponen P, Kilpeläinen K, Avdicová M, Broda G, et al. An overview of the European health examination survey pilot joint action. Archives of Public Health 2012;70(1):20. doi: 10.1186/0778-7367-70-20.

Koponen P, Aromaa A. Review of literature and inventory of surveys in the EU/EFTA member states. Helsinki: National Public Health Institute (KTL); n.d.

United Nations. World economic situation prospects. New York: United Nations Publicaton; 2016.

Tolonen H, Koponen P, Aromaa A, Conti S, Graff-Iversen S, Grotvedt L, et al. Review of health examination surveys in Europe. Helsinki: National Public Health Institute; 2008.

Ikeda N, Takimoto H, Imai S, Miyachi M, Nishi N. Data resource profile: the Japan national health and nutrition survey (NHNS). International Journal of Epidemiology 2015;44(6):1842-9.

Oyebode O, Mindell JS. A review of the use of health examination data from the health survey for England in government policy development and implementation. Archives of Public Health 2014;72(1):24. doi: 10.1186/2049-3258-72-24.

Chuprapawan C, Supornsinchai C, Thatsanawiwat P, Suriyawongpaisal P, Jirakalvisan R, Sawadwutthipong W, et al. The first national health examination survey in Thailand 1991 - 1992. In: Chuprapawan C, editor. Bangkok: Thai Health Research Institute; 1992. (in Thai)

Porapakkham Y, Boonyarattanapan P. The third national health examination survey 2003 - 2004. In: Porapakkham Y, Boonyarattanapan P, editors. Nonthaburi: Strategic and Planning Division, Ministry of Public Health; 2006. (in Thai)

Aekplakorn W. The national health examination survey V (NHES V): the proposal revised according to recommendations of Committee 7 on 24 September 2012, submitted to Thai Health Promotion Foundation. Nonthaburi: National Health Examination Survey Office, Health Systems Research Institute; 2012. (in Thai)

Thai Health Promotion Foundation. Manual for proactive program implementation, program management, and financial, accounting, and supplies management. Bangkok: Thai Health Promotion Foundation; 2009. (in Thai)

The Second National Health Examination Survey Report 1996 - 1997. Bangkok: Thai Health Research Institute; 1998. (in Thai)

Aekplakorn W, Porapakkham Y, Taneepanichskul S, Pakcharoen H, Satheannoppakao W, Thaikla K. The fourth national health examination survey in Thailand 2008 - 2009. In: Aekplakorn W, editor. Nonthaburi: National Health Examination Office; n.d. (in Thai)

Thai Health Promotion Foundation. Direction, goals, and strategy 10 years (2012 - 2021). Bangkok: Thai Health Promotion Foundation; 2011. (in Thai)