การเปลี่ยนแปลงของการจัดบริการสุขภาพช่องปากระดับปฐมภูมิภายใต้บริบทการถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล: การวิเคราะห์เปรียบเทียบปี พ.ศ. 2565 และ 2568

สุณี วงศ์คงคาเทพ; นิติโชติ นิลกำแหง

ผู้แต่ง

สุณี วงศ์คงคาเทพ สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ
นิติโชติ นิลกำแหง สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดชัยภูมิ

คำสำคัญ:

การจัดบริการสุขภาพช่องปากระดับปฐมภูมิ, การถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล, องค์การบริหารส่วนจังหวัด, การกระจายอำนาจด้านสุขภาพ, การวิเคราะห์เปรียบเทียบ

บทคัดย่อ

ภูมิหลัง: การกระจายอำนาจด้านสุขภาพของประเทศไทยนำไปสู่การถ่ายโอนโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ไปสู่องค์การบริหารส่วนจังหวัด ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของระบบบริการสุขภาพระดับปฐมภูมิ อย่างไรก็ตาม หลักฐานเชิงปริมาณระดับประเทศเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของบริการสุขภาพช่องปากภายใต้บริบทดังกล่าวยังมีจำกัด

วัตถุประสงค์: เพื่ออธิบายการเปลี่ยนแปลงของระดับการให้บริการสุขภาพช่องปากใน รพ.สต. ระหว่างปี พ.ศ. 2565 และ 2568 และเปรียบเทียบความแตกต่างของระดับบริการระหว่างกลุ่มจังหวัดที่มีระดับการถ่ายโอนและการมีทันตบุคลากรประจำแตกต่างกัน

วิธีการศึกษา: เป็นการวิจัยเชิงปริมาณแบบวิเคราะห์เปรียบเทียบ ใช้ข้อมูลทุติยภูมิจากระบบ Health Data Center ครอบคลุม รพ.สต. 9,538 แห่ง วิเคราะห์ค่าเฉลี่ยจำนวนรายการบริการต่อหน่วยบริการใน 3 มิติ ได้แก่ บริการทันตกรรมพื้นฐาน บริการส่งเสริมป้องกัน (ไม่รวมการตรวจช่องปาก) และบริการรวมทุกประเภท เปรียบเทียบระหว่างกลุ่มจังหวัดโดยใช้การวิเคราะห์ความแปรปรวนแบบทางเดียว (one-way ANOVA)

ผลการศึกษา: ปี พ.ศ. 2565 ยังไม่มี รพ.สต.สังกัด อบจ. รพ.สต.ทั้งหมดมีทันตบุคลากรประจำร้อยละ 42.9 ปี พ.ศ. 2568 มี รพ.สต. สังกัด อบจ. ถึงร้อยละ 45.5 และ รพ.สต. ทั้งหมดมีทันตบุคลากรประจำร้อยละ 38.9 ปี พ.ศ. 2565 รพ.สต. ให้บริการทันตกรรมพื้นฐานไม่แตกต่างกัน (F = 1.367, p = 0.251) แต่ให้บริการส่งเสริมป้องกันแตกต่างกัน เทียบกับปี พ.ศ. 2568 พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติในทั้งค่าเฉลี่ยบริการรวม (F = 159.10, p < 0.001) บริการทันตกรรมพื้นฐาน (F = 26.868, p < 0.001) และบริการส่งเสริมป้องกัน (F = 144.769, p < 0.001) ระหว่างกลุ่มจังหวัดที่มีระดับการถ่ายโอน รพ.สต.ที่ต่างกัน รพ.สต.ที่มีทันตบุคลากรประจำมีระดับการให้บริการสูงกว่าหน่วยบริการที่ไม่มีทันตบุคลากรอย่างสม่ำเสมอในทุกกลุ่มจังหวัด

สรุป: การศึกษานี้แสดงให้เห็นถึงความแตกต่างของระดับการให้บริการสุขภาพช่องปากระหว่างกลุ่มจังหวัดในช่วงเวลาที่ศึกษา อย่างไรก็ตาม ไม่สามารถระบุเป็นความสัมพันธ์เชิงเหตุผลระหว่างสถานะการถ่ายโอนกับระดับบริการ

เอกสารอ้างอิง

Srirattanabun J, Singhweeratham N, Maneechai M, Khamwong D, Phattharathirakul N, Sensai S, et al. Health impact assessment of the population following the transfer of subdistrict health promoting hospitals to provincial administrative organizations in fiscal year 2023: Phase I. Nonthaburi: Health Systems Research Institute; 2023. (in Thai)

Office of the Permanent Secretary, Ministry of Public Health. Situation report on the transfer of primary health care facilities to provincial administrative organizations, fiscal year 2023. Nonthaburi: Ministry of Public Health; 2023. (in Thai)

Bureau of Dental Health, Department of Health. Oral health status report of the Thai population, 2022–2024. Nonthaburi: Department of Health; 2024. (in Thai)

Office of the Permanent Secretary, Ministry of Public Health. Health workforce statistics report, fiscal year 2023. Nonthaburi: Bureau of Human Resources Management, Office of the Permanent Secretary; 2023. (in Thai)

National Health Commission Office. Evaluation report on health decentralization to local governments. Nonthaburi: National Health Commission Office; 2023. (in Thai)

Sutthipongpracha T, Chotsetakij W, Phuripongthanawat P, Kittayasophon U, Satthatham N, Onphothong Y. Policy analysis and policy design for the transfer of subdistrict health promotion hospitals to provincial administrative organizations (PAOs). Nonthaburi: Health Systems Research Institute; 2021. (in Thai)

Thanomchayathawat B, Chookamnerd S, Lillakul N, Noin J, Ratchatawan R, Chanwin B, et al. Health workforce management of royal commemorative health centers and subdistrict health promoting hospitals transferred to local administrative organizations. Nonthaburi: Health Systems Research Institute; 2023. (in Thai)

World Health Organization. Global oral health status report: Towards universal health coverage for oral health by 2030. Geneva: WHO; 2022.

World Health Organization. Transforming oral health: global strategy on oral health 2022–2030. Geneva: WHO; 2022.

World Bank. Decentralization and health service delivery: evidence and policy implications. Washington (DC): World Bank; 2021.

Saltman RB, Bankauskaite V, Vrangbæk K. Decentralization in health care: strategies and outcomes. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe; 2007.

Kruk ME, Gage AD, Arsenault C, Jordan K, Leslie HH, Roder-DeWan S, et al. High-quality health systems in the Sustainable Development Goals era: time for a revolution. Lancet Glob Health. 2018;6(11):e1196–e1252. doi:10.1016/S2214-109X(18)30386-3.

Health Systems Research Institute. Monitoring and evaluation of the primary health care service system following decentralization. Nonthaburi: Health Systems Research Institute; 2024. (in Thai)