ผลของรูปแบบบริการสุขภาพช่องปากแบบมุ่งเน้นคุณค่าต่อความเสี่ยงและการชะลอการเกิดโรคฟันผุในเด็กอายุ 0–5 ปี: การศึกษาแบบกึ่งทดลองในสองจังหวัด

สุณี วงศ์คงคาเทพ; นิติโชติ นิลกำแหง; ศศิธร บัณฑิตมหากุล

ผู้แต่ง

สุณี วงศ์คงคาเทพ สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ
นิติโชติ นิลกำแหง สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดชัยภูมิ
ศศิธร บัณฑิตมหากุล ศูนย์อนามัยที่ 11 นครศรีธรรมราช

คำสำคัญ:

โรคฟันผุ, การจัดบริการตามระดับความเสี่ยง, สุขภาพช่องปากเด็กปฐมวัย, บริการสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่า, บริการปฐมภูมิ

บทคัดย่อ

ความเป็นมา: โรคฟันผุในเด็กปฐมวัยยังคงเป็นปัญหาสาธารณสุขสำคัญของประเทศไทย แม้มีการดำเนินงานส่งเสริมป้องกันอย่างต่อเนื่อง แต่ระบบบริการที่เน้นกิจกรรมเป็นครั้งคราวยังมีข้อจำกัดในการลดความเสี่ยงและชะลอการเกิดฟันผุอย่างยั่งยืน ปัจจุบันยังมีหลักฐานจำกัดเกี่ยวกับผลของการประยุกต์ใช้แนวคิดการจัดบริการสุขภาพแบบมุ่งเน้นคุณค่าและการจัดบริการตามระดับความเสี่ยงในบริการสุขภาพช่องปากเด็กระดับปฐมภูมิของประเทศไทย โดยเฉพาะผลลัพธ์ด้านพฤติกรรมสุขภาพ ระดับความเสี่ยง และการชะลอการเกิดโรคฟันผุ

วัตถุประสงค์: เพื่อประเมินผลของรูปแบบบริการสุขภาพช่องปากแบบมุ่งเน้นคุณค่าต่อการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมสุขภาพช่องปาก ระดับความเสี่ยง และการชะลอการเกิดฟันผุในเด็กอายุ 0–5 ปี

วิธีการศึกษา: การศึกษากึ่งทดลองเปรียบเทียบกลุ่มทดลองและกลุ่มควบคุม ดำเนินการในจังหวัดน่านและกระบี่ ครอบคลุมคลินิกเด็กดีและศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก กลุ่มตัวอย่างเด็กอายุ 0–5 ปี จำนวน 1,209 คน อายุเฉลี่ย 46.9 เดือน และมีสัดส่วนเพศชายหญิงใกล้เคียงกัน รูปแบบบริการประกอบด้วยการประเมินความเสี่ยงและการจัดบริการตามระดับความเสี่ยงร่วมกับการติดตามต่อเนื่อง ประเมินผลด้านพฤติกรรมสุขภาพช่องปาก ระดับความเสี่ยง รอยโรคฟันระยะเริ่มต้น และค่าเฉลี่ยฟันผุ–ถอน–อุด (decayed-missing-filled teeth: dmft) ก่อนและหลังดำเนินโครงการระยะติดตามผล 1 ปีในเด็กคนเดิม

ผลการศึกษา: ก่อนดำเนินโครงการ เด็กส่วนใหญ่จัดอยู่ในกลุ่มเสี่ยงสูงและเสี่ยงสูงมาก โดยบางพื้นที่ของศูนย์พัฒนาเด็กเล็กจังหวัดกระบี่มีเด็กเสี่ยงสูงมากมากกว่าร้อยละ 80 หลังดำเนินโครงการ กลุ่มทดลองมีการติดตามตามระดับความเสี่ยงและได้รับบริการป้องกันอย่างต่อเนื่องมากกว่ากลุ่มควบคุม สัดส่วนเด็กที่แปรงฟันอย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ และมีความสะอาดของช่องปากดีขึ้นเพิ่มขึ้นมากกว่ากลุ่มควบคุม ขณะเดียวกันคะแนนความเสี่ยงและรอยโรคฟันระยะเริ่มต้นมีแนวโน้มลดลง การเปลี่ยนแปลงค่า dmft แตกต่างกันระหว่างพื้นที่และรูปแบบบริการ โดยในบางพื้นที่กลุ่มทดลองมีการเพิ่มขึ้นของค่า dmft น้อยกว่ากลุ่มควบคุม สะท้อนว่าผลลัพธ์ของรูปแบบบริการมีความแตกต่างกันตามบริบทพื้นที่

สรุป: รูปแบบบริการสุขภาพช่องปากแบบมุ่งเน้นคุณค่าช่วยสนับสนุนการเปลี่ยนแปลงด้านพฤติกรรม ลดระดับความเสี่ยง และชะลอการเกิดฟันผุในเด็กปฐมวัย ผลการศึกษาสนับสนุนการพัฒนาระบบบริการสุขภาพช่องปากเด็กที่มุ่งเน้นผลลัพธ์ และการจัดบริการตามระดับความเสี่ยง โดยควรบูรณาการเข้าสู่ระบบบริการปฐมภูมิและศูนย์พัฒนาเด็กเล็กอย่างเป็นระบบ

เอกสารอ้างอิง

Department of Health, Ministry of Public Health. The 8th National Oral Health Survey of Thailand, 2017. Bangkok: Samcharoen Panich; 2018. (in Thai)

Sheiham A. Dental caries affects body weight, growth and quality of life in pre-school children. Br Dent J. 2006;201(10):625–6. doi:10.1038/sj.bdj.4814259.

World Health Organization. Global oral health status report: towards universal health coverage for oral health by 2030. Geneva: WHO; 2022.

Banditmakul S. Evaluation of oral health promotion and prevention service delivery among early childhood children using Health Data Center data in Health Region 11, fiscal year 2017. J Health Promot Environ Health. 2019;42(1):93–102. (in Thai)

Featherstone JDB. Caries management by risk assessment (CAMBRA): an update for use in clinical practice. J Calif Dent Assoc. 2007;35(10):703–13.

Porter ME. What is value in health care? N Engl J Med. 2010;363(26):2477–81. doi:10.1056/NEJMp1011024.

Porter ME. The strategy to transform health care and the role of outcomes. Presented at: OECD Policy Forum; Paris, France; 2017.

Gray M. Value based healthcare. BMJ. 2017;356:j437. doi:10.1136/bmj.j437.

Riley WJ, Gilbert GH, Heft MW. Defining value in oral health care: a conceptual framework. J Public Health Dent. 2020;80(Suppl 1):S12–S19. doi:10.1111/jphd.12373.

Tinanoff N, Baez RJ, Diaz Guillory C, Donly KJ, Feldens CA, McGrath C, et al. Early childhood caries epidemiology, aetiology, risk assessment, societal burden, management, education, and policy: global perspective. Int J Paediatr Dent. 2019;29(3):238–48. doi:10.1111/ipd.12484.

Peres MA, Macpherson LMD, Weyant RJ, Daly B, Venturelli R, Mathur MR, et al. Oral diseases: a global public health challenge. Lancet. 2019;394(10194):249–60. doi:10.1016/S0140-6736(19)31146-8.

Dental Association of Thailand. Guideline on caries risk assessment and caries lesion management in children and adolescents. Bangkok: Dental Association of Thailand; 2018. (in Thai)

Craig P, Dieppe P, Macintyre S, Michie S, Nazareth I, Petticrew M. Developing and evaluating complex interventions: the new Medical Research Council guidance. BMJ. 2008;337:a1655. doi:10.1136/bmj.a1655.

Rakphao S. Research methodology and statistics in clinical research. Chiang Mai: Faculty of Medicine Textbook Project, Chiang Mai University; 1996. (in Thai)

Klinkhiao N. Subproject: pilot area for caries-free young children in Thepha district under the multidisciplinary project for promoting oral health among early childhood children (S-E-L-F-C-A-R-E network). Songkhla: Thepha District Health Office; 2015. (in Thai)

Weyant RJ, Tracy SL, Anselmo T, Beltrán-Aguilar ED, Donly KJ, Frese WA, et al. Topical fluoride for caries prevention: executive summary of the updated clinical recommendations and supporting systematic review. J Am Dent Assoc. 2013;144(11):1279–91. doi:10.14219/jada.archive.2013.0057.

Marinho VCC, Worthington HV, Walsh T, Clarkson JE. Fluoride varnishes for preventing dental caries in children and adolescents. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(7):CD002279. doi:10.1002/14651858.CD002279.pub2.

Kwan SYL, Petersen PE, Pine CM, Borutta A. Health-promoting schools: an opportunity for oral health promotion. Bull World Health Organ. 2005;83(9):677–85.