ออกแบบระบบสุขภาพไทยเชิงอุดมคติใหม่

บทคัดย่อ

ระบบสุขภาพที่ดีควรมีวงจรเรียนรู้และปรับตัวเพื่อรับมือกับความท้าทายต่างๆ ได้อย่างมีประสิทธิผล ระบบสุขภาพไทยเกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่เมื่อ 25 ปีที่แล้ว จากการสร้างระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า สถานการณ์ความท้าทายระบบสุขภาพปัจจุบันย่อมเปลี่ยนไปจากเดิมมากแล้ว ทั้งส่วนที่เป็นเรื่องใหม่ เช่น ภาวะโลกร้อนกับผลกระทบต่อสุขภาพ ปัจจัยการค้ากำหนดสุขภาพ การเสพติดสื่อสังคมดิจิทัลที่มีผลกับสุขภาพจิตของเด็กและวัยรุ่น ฯลฯ กับส่วนที่เป็นเรื่องเดิม เช่น การคลังขาดแคลนเพราะมีจำกัด ไม่สามารถจัดสรรให้ด้านอุปทานของระบบบริการ (ทั้งกำลังคนและทรัพยากรเทคโนโลยีทางสุขภาพ) ได้เพียงพอกับอุปสงค์ต่อสุขภาพที่ไม่จำกัด ปัจจัยสังคมกำหนดสุขภาพการด้อยโอกาสทางสุขภาพข้ามรุ่น เศรษฐศาสตร์การเมืองของการอภิบาลระบบ สถาบัน องค์กร กรรมการ อำนาจและการกระจายอำนาจ การจัดสรรทรัพยากร ข้อมูลข่าวสาร ฯลฯ วงจรเรียนรู้และปรับตัว ณ ปัจจุบันจะนำไปสู่การออกแบบระบบสุขภาพไทยในทิศทางไหน

เมื่อใช้ตัวช่วยปัญญาประดิษฐ์ (artificial intelligence, AI) Claude ให้เสนอแนะ “suggest grand design Thai health systems 2030” ผู้ช่วย AI ให้ความเห็นหลายอย่าง 5 อันดับแรกคือ หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า 2.0 โครงสร้างสุขภาพดิจิทัล ความพร้อมรับสังคมสูงวัย ระบบสุขภาพปฐมภูมิ และการพัฒนากำลังคน เมื่อถามลึกถึงต้นทุนส่วนเพิ่มของ grand design ผู้ช่วย AI ให้คำตอบอย่างรวดเร็วว่า หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า 2.0 ที่จะทำให้เกิดความกลมกลืน (universal coverage scheme harmonization) ต้องการงบรายหัวเพิ่ม 40-60 บาทต่อคนต่อปี จนถึงปี 2573 โครงข่ายสุขภาพดิจิทัลต้องการงบลงทุน 30-50 บาทต่อคนและงบบำรุงรักษา 5-8 บาทต่อคนต่อปี ความพร้อมรับสังคมสูงวัยต้องการงบรายหัวเพิ่ม 60-100 บาทต่อคนต่อปีจนถึงปี 2573 การสร้างระบบสุขภาพปฐมภูมิให้เข้มแข็งต้องการงบรายหัวเพิ่ม 20-30 บาทต่อคนต่อปีจนถึงปี 2573  การพัฒนากำลังคนให้เพียงพอต้องการงบรายหัวเพิ่ม 15-25 บาทต่อคนต่อปีจนถึงปี 2573 (ผลิตภัณฑ์มวลรวมประเทศ [gross domestic product, GDP] ปีฐาน 2568 มูลค่า 18.5 ล้านล้านบาท ประชากร 65.8 ล้านคน) ทั้งหมดนี้ประเทศจะมีรายจ่ายสุขภาพเพิ่มเป็นร้อยละ 5.2-5.7 ของ GDP ซึ่งบรรณาธิการเห็นคล้อยตามข้อความที่ผู้ช่วย AI เสนอมาในย่อหน้านี้ เพราะการพัฒนาให้ถึงเป้าหมายที่เพิ่มขึ้นมักตามมาด้วยต้นทุนที่ต้องเพิ่มขึ้นด้วย ประเด็นสุดท้ายขอให้ผู้ช่วย AI ทำนายโอกาสที่จะสำเร็จ คำตอบคือ digital health infrastructure โอกาสสำเร็จสูงสุดร้อยละ 60-70 รองลงมาคือ primary care strengthening ร้อยละ 50-60 workforce development ร้อยละ 40-50 aging/long-term care preparedness โอกาสสำเร็จร้อยละ 20-35 ส่วน UCS harmonization โอกาสสำเร็จต่ำสุดคือร้อยละ 15-25

บทบรรณาธิการและบทความในฉบับนี้ ขอออกแบบระบบสุขภาพไทยเชิงอุดมคติใหม่ให้กว้างขวางกว่าที่ผู้ช่วย AI เสนอ ถ้าสิ่งท้าทายสุขภาพคือ สิ่งแวดล้อม ปัจจัยการค้ากำหนดสุขภาพ วิถีชีวิต การใช้ดิจิทัลแบบเสพติด ฯลฯ มาตรการสุขภาพในทุกนโยบาย (health in all policies) หรือ healthy public policy ของ Ottawa Charter ยังเป็นชุดนโยบาย กฎหมาย ที่พรรคการเมือง สถาบันรัฐและเอกชน ต้องถือเป็นมาตรการที่มีผลกระทบต่อสุขภาพอันดับแรกที่มีประสิทธิผล และมีโอกาสคุ้มค่า บทความในวารสารฉบับนี้ แสดงตัวอย่างความเชื่อมโยงของสิ่งแวดล้อมสรรค์สร้างมีผลต่อสุขภาพของทุกคนในเมือง⁽¹⁾ ประกาศกระทรวงศึกษาธิการมีผลต่อสุขภาพเด็กนักเรียนและพฤติกรรมสุขภาพตลอดช่วงชีวิต⁽²⁾ การกระจายอำนาจในระบบสุขภาพปฐมภูมิเล็กสุดอยู่กับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น แต่ระบบบริการสุขภาพส่วนใหญ่ยังอยู่กับราชการส่วนกลาง ก่อให้ระบบความสัมพันธ์การสื่อสารของหน่วยงานส่วนกลางและส่วนท้องถิ่นราบรื่นหรือสะดุด⁽³⁾ ก็จะทำให้การดูแลสุขภาพแม้วาระสุดท้ายที่ทุกข์ทรมานและสิ้นเปลือง ยังคงเป็นการดูแลที่ผสมผสานกับหลักเวชศาสตร์ครอบครัวที่เกิดประสิทธิผลกับประชาชนและครอบครัว⁽⁴⁾ การปรับระบบบริการสุขภาพช่องปากให้คำนึงถึงคุณค่ามากกว่าปริมาณและสัมพันธ์กับคะแนนภาวะเสี่ยงทางสุขภาพ⁽⁵⁾ การบูรณาการผสมผสานหน่วยงานส่วนกลาง ส่วนภูมิภาค กับภาคประชาสังคมเพื่อให้ประเทศไทยใช้ยาสมเหตุผล⁽⁶⁾ เหล่านี้ล้วนเป็นองค์ประกอบของระบบสุขภาพไทยเชิงอุดมคติ ที่ควรมีอย่างครอบคลุม