การพัฒนารูปแบบการมีส่วนร่วมของชุมชนในการป้องกันการสูบบุหรี่ ในโรงเรียนมัธยมแห่งหนึ่ง อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบการมีส่วนร่วมของชุมชนในการป้องกันการสูบบุหรี่ในโรงเรียนมัธยมศึกษาแห่งหนึ่ง อำเภอบ้านไผ่ จังหวัดขอนแก่น เป็นวิจัยเชิงปฏิบัติการ ซึ่งประกอบด้วยวงจรการวิเคราะห์ปัญหา วางแผน ปฏิบัติ และสะท้อนผล กลุ่มเป้าหมายในการศึกษา ประกอบด้วย (1) กลุ่มผู้พัฒนารูปแบบ จำนวน 30 คน ได้แก่ ครู ผู้บริหารโรงเรียน บุคลากรสาธารณสุข ผู้นำชุมชน ตัวแทนผู้ปกครอง ตัวแทนร้านค้า และตัวแทนนักเรียน (2) กลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลักจากการสัมภาษณ์เชิงลึก จำนวน 7 คน และการสนทนากลุ่ม จำนวน 10 คน และ (3) กลุ่มนักเรียนระดับมัธยมศึกษาตอนต้นชั้นปีที่ 1 ที่เข้าร่วมทดลองใช้โปรแกรม จำนวน 60 คน เครื่องมือวิจัยประกอบด้วยแบบสอบถามข้อมูลทั่วไปและข้อมูลเกี่ยวกับการสูบบุหรี่ แบบประเมินความรู้ แบบสอบถามทัศนคติ แบบสอบถามการปฏิบัติตัว แบบสอบถามการรับรู้การควบคุมพฤติกรรม และแบบประเมินความพึงพอใจของภาคีเครือข่าย วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยสถิติพรรณนาและ paired t-test และวิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา

ผลการศึกษาสถานการณ์ พบว่า (1)นักเรียนส่วนใหญ่ยังไม่เคยสูบบุหรี่ บุหรี่ไฟฟ้า แต่มีปัจจัยเสี่ยงสำคัญ ได้แก่ การมีผู้ปกครองหรือญาติสูบบุหรี่ การมีเพื่อนสูบบุหรี่ การถูกเพื่อนชักชวน และยังมีนักเรียนบางส่วนที่มองว่าสามารถเข้าถึงผลิตภัณฑ์ยาสูบได้ง่าย (2) รูปแบบที่พัฒนาขึ้นใช้โปรแกรมป้องกันการสูบบุหรี่โดยประยุกต์ทฤษฎีพฤติกรรมตามแผนร่วมกับแรงสนับสนุนทางสังคม ประกอบด้วยกิจกรรมหลัก 4 ครั้ง และกิจกรรมติดตามเสริมแรง 12 ครั้งต่อเนื่อง 4 เดือน (3) ผลการประเมินพบว่า หลังทดลองนักเรียนมีคะแนนความรู้ ทัศนคติ การปฏิบัติตัว และการรับรู้การควบคุมพฤติกรรมในการป้องกันการสูบบุหรี่สูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < .001) และกลุ่มผู้พัฒนารูปแบบมีความพึงพอใจต่อรูปแบบโดยรวมอยู่ในระดับมาก  (= 4.49)

สรุปได้ว่า รูปแบบการมีส่วนร่วมของชุมชนที่พัฒนาขึ้นมีความเหมาะสม สามารถใช้เป็นแนวทางป้องกันการสูบบุหรี่ในนักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้น และมีศักยภาพในการดำเนินงานต่อเนื่องและขยายผลในระดับโรงเรียนและชุมชนได้