การพัฒนารูปแบบการส่งเสริมสุขภาพช่องปากเด็กก่อนวัยเรียนในสถานพัฒนาเด็กปฐมวัย แบบมีส่วนร่วมในชุมชน พื้นที่ตำบลสามพร้าว อำเภอเมืองอุดรธานี จังหวัดอุดรธานี

ชนกนันท์ ทองดอนบม; พรพิมล  บุตะลา; จิราพร ปวรเกียรติสกุล; อภิชิต  ศรีอวน; พีรพัฒน์  เลี้ยงประยูร; ประภาสิริ  ศิระพรหม

ผู้แต่ง

ชนกนันท์ ทองดอนบม
พรพิมล บุตะลา
จิราพร ปวรเกียรติสกุล
อภิชิต ศรีอวน
พีรพัฒน์ เลี้ยงประยูร
ประภาสิริ ศิระพรหม

คำสำคัญ:

เด็กก่อนวัยเรียน, การส่งเสริมสุขภาพช่องปาก, การวิจัยและพัฒนา, การมีส่วนร่วมของชุมชน, สถานพัฒนาเด็กปฐมวัย, 4M–C Model

บทคัดย่อ

โรคฟันผุในเด็กก่อนวัยเรียนยังคงเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญ การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสถานการณ์สภาวะสุขภาพช่องปากและระบบการส่งเสริมสุขภาพช่องปากในสถานพัฒนาเด็กปฐมวัย 2) พัฒนารูปแบบการส่งเสริมสุขภาพช่องปากเด็กก่อนวัยเรียนแบบมีส่วนร่วมในชุมชน และ 3) ประเมินประสิทธิผลของรูปแบบที่พัฒนาขึ้น เป็นการวิจัยและพัฒนา (R&D) ดำเนินการในสถานพัฒนาเด็กปฐมวัย ตำบลสามพร้าว อำเภอเมืองอุดรธานี จังหวัดอุดรธานี ระหว่างเดือนพฤษภาคม-ตุลาคม 2568 แบ่งการศึกษาเป็น 4 ระยะ ได้แก่ การศึกษาสถานการณ์ การพัฒนารูปแบบ การนำรูปแบบไปใช้ และการประเมินผล กลุ่มเป้าหมายประกอบด้วยเด็กก่อนวัยเรียน ผู้ปกครอง ครูผู้ดูแลเด็ก และภาคีเครือข่ายในชุมชน เก็บรวบรวมข้อมูลโดยการตรวจสุขภาพช่องปาก การสนทนากลุ่ม และแบบสอบถาม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนาและสถิติเชิงอนุมาน

ผลการศึกษาพบว่า เด็กก่อนวัยเรียนที่ได้รับการตรวจสุขภาพช่องปากจำนวน 93 คน มีฟันผุร้อยละ 17.20 มีรอยโรคฟันผุระยะเริ่มต้นร้อยละ 30.11 และมีคราบจุลินทรีย์ร้อยละ 35.48 ระบบการส่งเสริมสุขภาพช่องปากยังมีช่องว่างด้านการมีส่วนร่วมของผู้ปกครอง การคัดกรองกลุ่มเสี่ยง และการเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างหน่วยงาน ผู้วิจัยจึงได้พัฒนารูปแบบ 4M–C Model ซึ่งประกอบด้วย 4 องค์ประกอบ ได้แก่ Motivation (M1), Monitoring & Screening (M2), Maintenance of Oral Health Behaviors (M3) และ Management (M4) โดยมี Community Participation (C) เป็นกลไกเชื่อมโยง และใช้ Continuous Improvement ในการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

ผลการประเมินประสิทธิผลของรูปแบบในผู้ปกครองที่มีข้อมูลก่อนและหลังครบถ้วนจำนวน 52 คน พบว่า คะแนนการรับรู้เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p < 0.001; Effect size r = 0.84-0.90) คะแนนความรู้เพิ่มขึ้นจาก 11.04 ± 2.37 เป็น 12.15 ± 1.72 คะแนน (Mean difference = 1.12; 95% CI = 0.61–1.62; p < 0.001) และคะแนนพฤติกรรมการดูแลสุขภาพช่องปากโดยรวมเพิ่มขึ้นจาก 34.60 ± 5.73 เป็น 35.73 ± 5.62 คะแนน อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p = 0.034) นอกจากนี้ สัดส่วนการพบคราบจุลินทรีย์ในเด็กลดลงจากร้อยละ 45.60 เป็นร้อยละ 1.50 (p < 0.001) และรอยโรคฟันผุระยะเริ่มต้นลดลงจากร้อยละ 44.10 เป็นร้อยละ 22.10 (p = 0.001) ส่วนค่าดัชนีฟันผุเฉลี่ย (dmft) ไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p = 0.339)

สรุปผลการวิจัย รูปแบบ 4M–C Model ช่วยยกระดับการดำเนินงานจากการแยกส่วนสู่การบูรณาการ ส่งผลให้ผู้ปกครองมีความรู้และการปฏิบัติตัวที่ดีขึ้น อีกทั้งคราบจุลินทรีย์และรอยโรคระยะเริ่มต้นของเด็กลดลงอย่างมีนัยสำคัญ รูปแบบนี้จึงเหมาะสมที่จะนำไปประยุกต์ใช้ในบริบทที่ใกล้เคียงกันต่อไป

เอกสารอ้างอิง

สำนักทันตสาธารณสุข. (2567). รายงานผลการสำรวจสภาวะสุขภาพช่องปากแห่งชาติ ครั้งที่ 9 ประเทศไทย พ.ศ. 2566. กรมอนามัย.

สุมัทนา กลางคาร, และ วรพจน์ พรหมสัตยพรต. (2553). หลักการวิจัยทางวิทยาศาสตร์สุขภาพ (พิมพ์ครั้งที่ 6). สารคามการพิมพ์-สารคามเปเปอร์.

สุเทพ ภูติประวรรณ. (2566). กิจกรรมส่งเสริมสุขภาพช่องปากและสภาวะสุขภาพช่องปากเด็กในศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก จังหวัดชุมพร. วารสารวิชาการสาธารณสุข, 32(2), 288–298.

วนิดา วาดีเจริญ, รังสรรค์ เลิศในสัตย์, และ สมบัติ ทีฆทรัพย์. (2560). ระเบียบวิธีวิจัย จากแนวคิด ทฤษฎี สู่ภาคปฏิบัติ. ซีเอ็ดยูเคชั่น.

Alzahrani, A. Y., El Meligy, O., Bahdila, D., Aljawi, R., Bamashmous, N. O., & Almushayt, A. (2024). The influence of parental oral health literacy on children's oral health: A scoping review. Journal of Clinical Pediatric Dentistry, 48(4), 16–25. https://doi.org/10.22514/jocpd.2024.074

Bandura, A. (1986). Social foundations of thought and action: A social cognitive theory. Prentice-Hall.

Boonyawong, M., Auychai, P., & Duangthip, D. (2022). Risk factors of dental caries in preschool children in Thailand: A cross-sectional study. Healthcare, 10(5), Article 794. https://doi.org/10.3390/healthcare10050794

Fejerskov, O., Nyvad, B., & Kidd, E. (2015). Dental caries: The disease and its clinical management (3rd ed.). Wiley-Blackwell.

Green, L. W., & Kreuter, M. W. (2005). Health program planning: An educational and ecological approach (4th ed.). McGraw-Hill.

Harris, R., Nicoll, A. D., Adair, P. M., & Pine, C. M. (2004). Risk factors for dental caries in young children: A systematic review. Community Dental Health, 21(Suppl. 1), 71–85.

Ho, P. S., Lin, Y. C., Huang, S. T., Yen, C. W., Huang, Y. K., Shieh, T. M., Chi, W. H., & Yao, W. L. (2023). Comparing individual-, family-, and community-level effects on the oral health of preschool children: A multilevel analysis of national survey data. BMC Oral Health, 23, 353. https://doi.org/10.1186/s12903-023-03077-w

Hooley, M., Skouteris, H., Boganin, C., Satur, J., & Kilpatrick, N. (2012). Parental influence and the development of dental caries in children aged 0–6 years: A systematic review. Journal of Dentistry, 40(11), 873–885. https://doi.org/10.1016/j.jdent.2012.07.013

Ispas, D. (2024). Understanding the link between health literacy and oral health outcomes: Promoting oral health equity and raising awareness. BDJ Student, 31, 58–59. https://doi.org/10.1038/s41406-024-1381-z

Jiang, H. F., Shi, A. T., Li, J., Zhang, Y. H., & Yang, J. (2024). Effectiveness of risk-based caries management among Chinese preschool children: A randomized controlled single-blind trial. BMC Oral Health, 24, 673. https://doi.org/10.1186/s12903-024-04442-z

Natapov, L., Dekel, D., Pikovsky, V., & Zusman, S. P. (2021). Dental health of preschool children after two years of a supervised tooth-brushing program in southern Israel. Israel Journal of Health Policy Research, 10(1), 42. https://doi.org/10.1186/s13584-021-00479-5

Petersen, P. E. (2003). The World Oral Health Report 2003: Continuous improvement of oral health in the 21st century–the approach of the WHO Global Oral Health Programme. Community Dentistry and Oral Epidemiology, 31(Suppl. 1), 3–24. https://doi.org/10.1046/j.2003.com122.x

Pitts, N. B., Zero, D. T., Marsh, P. D., Ekstrand, K., Weintraub, J. A., Ramos-Gomez, F., Tagami, J., Twetman, S., Tsakos, G., & Ismail, A. (2017). Dental caries. Nature Reviews Disease Primers, 3, Article 17030. https://doi.org/10.1038/nrdp.2017.30

Plutzer, K., & Spencer, A. J. (2008). Efficacy of an oral health promotion intervention in the prevention of early childhood caries. Community Dentistry and Oral Epidemiology, 36(4), 335–346. https://doi.org/10.1111/j.1600-0528.2007.00414.x

Shan, Z., Liao, C., Lu, J., Yeung, C. P. W., Li, K. Y., Gu, M., Chu, C. H., & Yang, Y. (2023). Improvement of parents' oral health knowledge by a school-based oral health promotion for parents of preschool children: A prospective observational study. BMC Oral Health, 23, 890. https://doi.org/10.1186/s12903-023-03567-x

Weinstein, P., Harrison, R., & Benton, T. (2004). Motivating mothers to prevent caries: Confirming the beneficial effect of counseling. The Journal of the American Dental Association, 135(6), 731–738. https://doi.org/10.14219/jada.archive.2004.0271

World Health Organization. (2024). Global strategy and action plan on oral health 2023–2030. https://www.who.int/publications/i/item/9789240090538

World Health Organization. (2025). Report of the WHO Global Oral Health Meeting, Bangkok, Thailand. https://www.who.int/publications/

Yu, K. F., Wen, W., Liu, P., Gao, X., Lo, E. C. M., & Wong, M. C. M. (2022). Effectiveness of family-centered oral health promotion on toddler oral health in Hong Kong. Journal of Dental Research, 101(3), 286–294. https://doi.org/10.1177/00220345211045339