การศึกษาเพื่อเสริมสร้างความเป็นพลเมืองใส่ใจสังคมสำหรับเด็กไทย
คำสำคัญ:
ความเป็นพลเมืองยั่งยืน, พลเมืองใส่ใจสังคม, เด็กไทย, การเรียนรู้ผ่านประสบการณ์, การมีส่วนร่วมอาสาสมัครบทคัดย่อ
การศึกษาครั้งนี้มุ่งศึกษาคุณลักษณะความเป็นพลเมืองใส่ใจสังคมของเด็กไทยและพัฒนาโมเดลเชิงแนวคิดเพื่อใช้เป็นกรอบในการส่งเสริมความเป็นพลเมืองผ่านการศึกษา โดยอาศัยระเบียบวิธีวิจัยเอกสาร (Documentary Research) ผลการวิเคราะห์พบว่า การพัฒนาพลเมืองใส่ใจสังคมจำเป็นต้องพิจารณาปัจจัยด้านเศรษฐกิจ ครอบครัว และการเมืองซึ่งกำหนดโอกาส ประสบการณ์ และกรอบคิดของผู้เรียน ปัจจัยเศรษฐกิจสัมพันธ์กับความเหลื่อมล้ำด้านทรัพยากรที่เอื้อต่อการเรียนรู้ทางสังคม ส่วนปัจจัยครอบครัวทำหน้าที่หล่อหลอมค่านิยมพื้นฐานเกี่ยวกับความรับผิดชอบต่อส่วนรวม ขณะที่ปัจจัยการเมืองเกี่ยวข้องกับบรรยากาศทางสังคมที่ส่งเสริมหรือจำกัดการตั้งคำถามและการแสดงออกอย่างอิสระ ซึ่งล้วนเป็นเงื่อนไขสำคัญต่อการพัฒนาคุณลักษณะพลเมืองทั้ง 9 ประการ ได้แก่ ความมีวินัย การทำหน้าที่ทางสังคม ความสนใจต่อปัญหาสาธารณะ การมีส่วนร่วม การกล้าแสดงความเห็น การไม่เพิกเฉยต่อความอยุติธรรม การอาสาปฏิบัติจริง ภาวะผู้นำ และการพัฒนาตนเพื่อช่วยเหลือผู้อื่น ทั้งนี้ การเรียนรู้ผ่านประสบการณ์และกิจกรรมอาสาสมัครมีบทบาทสำคัญต่อการหล่อหลอมคุณลักษณะดังกล่าว เนื่องจากเปิดโอกาสให้ผู้เรียนเผชิญสถานการณ์จริง สะท้อนคิดต่อบทบาทของตน และเข้าใจความเชื่อมโยงระหว่างปัญหาเชิงปัจเจกและโครงสร้างสังคม ส่งผลให้เกิดเจตคติประชาธิปไตย ความรับผิดชอบต่อส่วนรวม และการไม่ยอมรับต่อความอยุติธรรม โดยสรุป โมเดลที่บูรณาการปัจจัยโครงสร้างเข้ากับการเรียนรู้เชิงปฏิบัติสามารถเสริมสร้างพลเมืองรุ่นใหม่ที่มีความตระหนักและพร้อมมีส่วนร่วมในการพัฒนาสังคมประชาธิปไตยได้อย่างมีประสิทธิภาพ
เอกสารอ้างอิง
ถวิลวดี บุรีกุล และคณะ. (2555). ความเป็นพลเมืองในประเทศไทย. เอกสารรายงานวิจัยเผยแพร่ในการประชุมวิชาการสถาบันพระปกเกล้า ครั้งที่ 13 ณ ศูนย์ประชุมสหประชาชาติ 22–24 มีนาคม 2555.
http://www.kpi.ac.th/kpith/images/stories/2012/13/citizenship%20paper_22mar12
ปริณุต ไชยนิชย์ และ สมพงษ์ เกสานุช. (2564). รูปแบบการจัดการเรียนรู้โดยกระบวนการพัฒนาสื่อสร้างสรรค์เพื่อเสริมสร้างบุคลิกภาพประชาธิปไตยของนักศึกษามหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลสุวรรณภูมิ. มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลสุวรรณภูมิ.
ปริญญา เทวานฤมิตกุล. (2552). การศึกษาเพื่อสร้างพลเมือง: Civic education พัฒนาการการเมืองไทยโดยสร้างประชาธิปไตยที่ "คน". มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน, กระทรวงศึกษาธิการ. (2551). หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551. โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว.
อรรถพล อนันตวรสกุล. (2560). ห้องเรียนประชาธิปไตยไม่ได้อยู่แต่ในวิชาหน้าที่พลเมือง.
https://thematter.co/social/active-citizen/24144
อภิชา กรีมาบุตร และ เพียรพิทย์ โรจนปุณยา. (2568). แนวทางการจัดการเรียนรู้สังคมศึกษาที่เสริมสร้างความเป็นพลเมืองตื่นรู้ในสังคมประชาธิปไตย. วารสารวิชาการศึกษาศาสตร์มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี, 1(1), 119–134.
Astin, A. W., and Sax, L. J. (1998). How undergraduates are affected by service participation. Journal of College Student Development, 39(3), 251–263.
Banks, J. A. (2010). Diversity, group identity, and citizenship education in a global age. In F. Salili and R. Hoosain (Eds.), Democracy and multicultural education, 15–41.
Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press.
Butin, D. (2010). Service-learning in theory and practice: The future of community engagement in higher education. Springer.
Clary, E. G., Snyder, M., Ridge, R. D., Copeland, J., Stukas, A. A., Haugen, J., and Miene, P. (1998). Understanding and assessing the motivations of volunteers: A functional approach. Journal of Personality and Social Psychology, 74(6), 1516–1530.
Denby, R. A. (2008). The impact of service-learning on students’ sense of civic responsibility (Master’s thesis). The University of Western Ontario.
Dewey, J. (1938). Experience and education. Macmillan.
Edwards, M. (2014). Civil society (3rd ed.). Polity Press.
Ellis, S. J., and Noyes, K. H. (1990). By the people: A history of Americans as volunteers. Walker and Company.
Eyler, J., and Giles, D. E. (1999). Where’s the learning in service-learning? Jossey-Bass.
Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. Continuum.
Furco, A. (1996). Service-learning: A balanced approach to experiential education. Expanding Boundaries: Serving and Learning, 2–6.
Hadijah, N. (2025). Civic engagement and its impact on community development. Eurasian Experiment Journal of Humanities and Social Sciences, 7(3), 21–26.
Hmelo-Silver, C. E. (2004). Problem-based learning: What and how do students learn? Educational Psychology Review, 16(3), 235–266.
