อุบัติการณ์และปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดปฏิกิริยา Anaphylactoid จาก N-Acetylcysteine ในผู้ป่วยพิษเห็ด: การศึกษาย้อนหลังแบบเปรียบเทียบกลุ่มผู้ป่วย

Incidence and Risk Factors Associated with N-Acetylcysteine-Induced Anaphylactoid Reactions in Mushroom Poisoning Patients: A Retrospective Case-Comparison Study

บทคัดย่อ

หลักการและเหตุผล: ปฏิกิริยา Anaphylactoid จากการให้ N-acetylcysteine (NAC) ทางหลอดเลือดดำเป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบได้ในการรักษาพิษเห็ด อย่างไรก็ตามยังไม่มีข้อมูลอุบัติการณ์และปัจจัยที่เกี่ยวข้องในบริบทนี้ในประเทศไทย

วัตถุประสงค์: เพื่อศึกษาอุบัติการณ์การเกิดปฏิกิริยา Anaphylactoid จาก IV NAC ในผู้ป่วยพิษเห็ด และเปรียบเทียบปัจจัยที่เกี่ยวข้องระหว่างกลุ่มที่เกิดและไม่เกิดปฏิกิริยาดังกล่าว

วิธีการศึกษา: การศึกษาย้อนหลังแบบเปรียบเทียบกลุ่มผู้ป่วย (Retrospective Case-Comparison Study) โดยทบทวนเวชระเบียนผู้ป่วยพิษเห็ดอายุ 18 ปีขึ้นไปทุกรายที่ได้รับ IV NAC ณ แผนกอายุรกรรม โรงพยาบาลอำนาจเจริญ ระหว่างเดือนตุลาคม พ.ศ. 2563 ถึงเดือนกันยายน พ.ศ. 2568 แบ่งผู้ป่วยเป็น 2 กลุ่มตาม Outcome ที่บันทึกไว้ในเวชระเบียน ได้แก่ กลุ่มที่เกิดปฏิกิริยา Anaphylactoid (กลุ่ม A) และกลุ่มที่ไม่เกิด (กลุ่ม B) วินิจฉัยและจัดระดับความรุนแรงตามเกณฑ์ของ SG. Brown วิเคราะห์ทางสถิติด้วย Fisher's Exact Test สำหรับตัวแปร Categorical และ Mann-Whitney U test สำหรับตัวแปร Continuous รายงานอุบัติการณ์ Odds Ratio (OR) พร้อม 95% Confidence Interval (CI) ด้วย Wilson Score Method

ผลการศึกษา: มีเวชระเบียนผู้ป่วยผ่านเกณฑ์การคัดเลือกทั้งสิ้น 43 ราย เป็นเพศหญิง 29 ราย (ร้อยละ 67.4) อายุค่ามัธยฐาน 61 ปี (IQR 51–69 ปี) ส่วนใหญ่เข้ารับการรักษาในฤดูฝน (ร้อยละ 72.1) พบการเกิดปฏิกิริยา Anaphylactoid 4 ราย คิดเป็นอุบัติการณ์ร้อยละ 9.3 (95% CI: 3.7–21.6) ผู้ป่วยทุกรายเกิดปฏิกิริยาระหว่างการให้ NAC โดย 3 ใน 4 รายเกิดระหว่างหรือเมื่อสิ้นสุด Bag แรก และ 1 รายเกิดช่วงต้น Bag ที่ 2 มี Time-To-Onset ค่ามัธยฐาน 75 นาที (ช่วง 40–120 นาที) ที่น่าสังเกตคือผู้ป่วย 3 ใน 4 ราย (ร้อยละ 75.0) มีความรุนแรงระดับ Severe ตาม Brown’s Grading Scale มีอาการทางระบบหายใจร่วมกับ Hypoxia หรือ Hypotension และต้องได้รับ Adrenaline ส่วนอีก 1 รายมีความรุนแรงระดับ Mild ผู้ป่วยทั้ง 4 รายในกลุ่ม A และผู้ป่วยทั้ง 39 รายในกลุ่ม B ไม่มีรายใดได้รับ Premedication ก่อน NAC การรักษาด้วย Antihistamine ร่วมกับ Bronchodilator และ Adrenaline ตามความรุนแรง และการหยุดหรือชะลอ Infuse มีประสิทธิภาพ โดยผู้ป่วยทุกรายสามารถ Restart NAC ในอัตราที่ช้าลงได้สำเร็จ ไม่มีรายใดต้องเข้า ICU หรือเสียชีวิตจากปฏิกิริยาดังกล่าว ในกลุ่มตัวอย่างทั้งหมด พบ Acute Kidney Injury ร้อยละ 23.3 และ Acute Liver Failure ร้อยละ 20.9 โดยไม่มีผู้ป่วยกลุ่ม A รายใดเกิดภาวะแทรกซ้อนดังกล่าว การเปรียบเทียบปัจจัยระหว่างกลุ่ม A และกลุ่ม B ตัวแปรที่สามารถเปรียบเทียบได้ไม่พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p > 0.05 ทุกตัวแปร) รวมถึงข้อมูลประชากร โรคประจำตัว ผลตรวจทางห้องปฏิบัติการก่อนเริ่ม NAC และข้อมูล NAC Protocol ส่วน Premedication ไม่สามารถประเมินความสัมพันธ์ได้ เนื่องจากไม่มีผู้ป่วยได้รับยาดังกล่าวในทั้งสองกลุ่ม

สรุป: ผู้ป่วยพิษเห็ดที่ได้รับ IV NAC เกิดปฏิกิริยา Anaphylactoid ประมาณ 1 ใน 11 ราย ส่วนใหญ่มีความรุนแรงระดับ Severe และต้องใช้ Adrenaline แม้ได้ยาช้ากว่ามาตรฐาน แต่ทุกรายจัดการได้อย่างปลอดภัยและกลับมารับ NAC ต่อได้ จึงควรเฝ้าระวังใกล้ชิดอย่างน้อย 2 ชั่วโมงแรกของการให้ยา พร้อมเตรียม Adrenaline ไว้ ตัวแปรที่เปรียบเทียบได้ไม่พบความสัมพันธ์อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ส่วน Premedication ประเมินไม่ได้เพราะไม่มีผู้ป่วยรายใดได้รับ จึงควรมีการศึกษาแบบ Multi-Center ขนาดใหญ่เพื่อยืนยันอุบัติการณ์และปัจจัยที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะบทบาทของ Premedication

คำสำคัญ: พิษเห็ด, N-acetylcysteine, Anaphylactoid, อุบัติการณ์, ปัจจัยที่เกี่ยวข้อง