บริบทการปฏิบัติงาน สมรรถนะที่จำเป็น และการสังเคราะห์กรอบสมรรถนะของพยาบาลเฉพาะทาง เวชปฏิบัติครอบครัว ในระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิจังหวัดอุบลราชธานี: การศึกษาเชิงคุณภาพแบบพรรณนา
Practice Context, Essential Competencies, and a Synthesized Competency Framework for Family Nurse Practitioners in Primary Health Care, Ubon Ratchathani Province: A Qualitative Descriptive Study
คำสำคัญ:
พยาบาลเฉพาะทางเวชปฏิบัติครอบครัว, สมรรถนะ, บริการสุขภาพปฐมภูมิ, กรอบสมรรถนะ, การวิจัยเชิงคุณภาพ, Family Nurse Practitioner, Competency, Primary Health Care, Competency Framework, Qualitative Researchบทคัดย่อ
บทคัดย่อ
วัตถุประสงค์: เพื่อ (1) ศึกษาบริบทการปฏิบัติงานของพยาบาลเฉพาะทางเวชปฏิบัติครอบครัว (Family Nurse Practitioner: FNP) ในระบบบริการสุขภาพปฐมภูมิ จังหวัดอุบลราชธานี (2) ศึกษาการรับรู้ของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องต่อสมรรถนะที่จำเป็นของ FNP ในการปฏิบัติงานจริง และ (3) สังเคราะห์กรอบสมรรถนะเชิงบริบทของ FNP โดยเปรียบเทียบกับกรอบสมรรถนะของสภาการพยาบาล
วิธีศึกษา: การวิจัยเชิงคุณภาพแบบพรรณนา (Qualitative descriptive design) โดยใช้สมรรถนะหลัก 8 ด้าน ของสภาการพยาบาลร่วมกับแนวคิดสมรรถนะการปฏิบัติการพยาบาลขั้นสูงของ Hamric เป็นกรอบแนวคิดในการสร้างแนวคำถาม และการสังเคราะห์ผล เก็บข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้าง (Semi-structured interview) บันทึกเสียงและถอดความคำต่อคำ ผู้ให้ข้อมูลหลักคัดเลือกแบบเจาะจง จำนวน 19 คน ได้แก่ ผู้บริหาร/หัวหน้าฝ่ายการพยาบาล 5 คน พยาบาล FNP 5 คน เพื่อนร่วมงานในทีมสหวิชาชีพ 5 คน และผู้รับบริการ 4 คน จากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล โรงพยาบาลชุมชน และองค์การบริหารส่วนจังหวัดอุบลราชธานี วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงแก่นสาระ (Thematic analysis) 6 ขั้นตอน และตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูล (Trustworthiness)
ผลการศึกษา: พบ 3 ประเด็นหลัก ได้แก่ 1) บริบทการปฏิบัติงาน “FNP เป็นด่านหน้าภายใต้การปฏิบัติงานในบทบาทที่ไม่ชัดเจน” ประกอบด้วย การเป็นด่านหน้าหลักในพื้นที่ขาดแคลนแพทย์ซึ่งทำให้ FNP รับบทบาทกว้างกว่ากรอบที่สภาการพยาบาลกำหนด และความคลุมเครือของขอบเขตบทบาทระหว่างนโยบายกับการปฏิบัติจริง 2) สมรรถนะที่จำเป็นตามการรับรู้ของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง “ผู้ดูแลสุขภาพครอบครัวแบบองค์รวมที่มีความสามารถทางคลินิกและเป็นที่ไว้วางใจของชุมชน” ประกอบด้วย 5 ประเด็นย่อย ได้แก่ สมรรถนะทางคลินิกขั้นสูง การดูแลต่อเนื่อง การดูแลครอบครัวและชุมชนแบบองค์รวม การทำงานเป็นทีม ภาวะผู้นำทางคลินิก การสื่อสาร การสร้างความไว้วางใจ และ 3) กรอบสมรรถนะเชิงบริบท ประกอบด้วย สมรรถนะที่เป็นจุดแข็ง 4 ด้าน (คลินิก การดูแลต่อเนื่องและครอบครัวชุมชน การสื่อสาร และจริยธรรม) สมรรถนะที่ต้องพัฒนา 3 ด้าน (ภาวะผู้นำเชิงระบบ เทคโนโลยีสารสนเทศสุขภาพ และการปฏิบัติตามหลักฐานเชิงประจักษ์/การวิจัย) ซึ่งผู้ให้ข้อมูลระบุว่าเกิดจากภาระงานและการขาดระบบสนับสนุนมากกว่าข้อจำกัดของศักยภาพส่วนบุคคล และสมรรถนะเฉพาะบริบทที่ไม่ปรากฏชัดตามกรอบของสภาการพยาบาล 2 ด้าน (การจัดการความเชื่อด้านสุขภาพดั้งเดิม และการทำงานร่วมกับเครือข่าย อสม.)
สรุป: FNP ในพื้นที่ศึกษามีสมรรถนะโดดเด่นด้านคลินิก การดูแลต่อเนื่อง การสื่อสาร และจริยธรรม ทั้งในการปฏิบัติงานปกติและในพื้นที่ขาดแคลนแพทย์ซึ่งต้องปฏิบัติงานเกินกรอบที่กำหนด แต่ยังขาดโอกาสพัฒนาสมรรถนะด้านภาวะผู้นำเชิงระบบ เทคโนโลยีสารสนเทศ และการวิจัย หน่วยบริการและผู้กำหนดนโยบายควรกำหนดขอบเขตบทบาท FNP ให้ชัดเจน จัดสรรเวลาและระบบพี่เลี้ยงเพื่อการพัฒนา และนำกรอบสมรรถนะเชิงบริบทนี้ไปพัฒนาเป็นเครื่องมือประเมินสมรรถนะ FNP ต่อไป
คำสำคัญ: พยาบาลเฉพาะทางเวชปฏิบัติครอบครัว, สมรรถนะ, บริการสุขภาพปฐมภูมิ, กรอบสมรรถนะ, การวิจัยเชิงคุณภาพ
เอกสารอ้างอิง
Braun V, Clarke V. Using thematic analysis in psychology. Qual Res Psychol. 2006;3(2):77–101.
Lincoln YS, Guba EG. Naturalistic inquiry. Beverly Hills (CA): Sage Publications; 1985.
World Health Organization, UNICEF. Declaration of Astana [Internet]. Geneva: WHO; 2018 [cited 2026 Jul 31]. Available from: https://www.who.int/docs/default-source/primary-health/declaration/gcphc-declaration.pdf
สภาการพยาบาล. หลักสูตรการพยาบาลเฉพาะทางสาขาเวชปฏิบัติครอบครัว [เอกสารหลักสูตร]. กรุงเทพฯ: สภาการพยาบาลแห่งประเทศไทย; 2563.
International Council of Nurses. Guidelines on advanced practice nursing 2020 [Internet]. Geneva: ICN; 2020 [cited 2026 Jul 31]. Available from: https://www.icn.ch/resources/publications-and-reports/guidelines-advanced-practice-nursing-2020
Brownwood I, Lafortune G. Advanced practice nursing in primary care in OECD countries: recent developments and persisting implementation challenges. Paris: OECD Publishing; 2024. (OECD Health Working Papers No. 165). doi:10.1787/8e10af16-en
Schlunegger MC, Aeschlimann S, Palm R, Zumstein-Shaha M. Competencies of nurse practitioners in family practices: a scoping review. J Clin Nurs. 2023;32(11–12):2521–32.
Torrens C, Campbell P, Hoskins G, Strachan H, Wells M, Cunningham M, et al. Barriers and facilitators to the implementation of the advanced nurse practitioner role in primary care settings: a scoping review. Int J Nurs Stud. 2020;104:103443.
Guo H, Zhu W, Li J. Developing a core competency framework for advanced practice nursing in mainland China: a sequential exploratory study. BMC Nurs. 2023;22:179.
Nantsupawat A, Srisuphan W, Sripetchwadee N, Nantsupawat P, Courtwright SE, Horton MD, et al. A scoping review of empirical evidence on the nurse practitioner workforce in Thailand. Int Nurs Rev. 2025;72(1):e70016.
Scanlon A, Murphy M, Smolowitz J, Lewis V. Advanced nursing practice and advanced practice nursing roles within low and lower-middle-income countries. J Nurs Scholarsh. 2023;55(2):484–93.
Sevilla-Guerra S, Zabalegui A. Analysis instruments for the performance of advanced practice nursing. Enferm Clin (Engl Ed). 2019;29(2):90–8.
Dias FCP, Ferreira TDM, Vergílio MSTG, Sastre-Fullana P, São-João TM, Gasparino RC. Evaluation of advanced practice nurse competencies: validation of an instrument for primary care. Rev Lat Am Enfermagem. 2025;33:e4449.
Kilpatrick K, Savard I, Audet LA, Costanzo G, Khan M, Atallah R, et al. A global perspective of advanced practice nursing research: a review of systematic reviews. PLoS One. 2024;19(7):e0305008.
Sastre-Fullana P, Morales-Asencio JM, Sesé-Abad A, Bennasar-Veny M, Fernández-Domínguez JC, De Pedro-Gómez J. Advanced Practice Nursing Competency Assessment Instrument (APNCAI): clinimetric validation. BMJ Open. 2017;7(2):e013659.
Tracy MF, O'Grady ET, Phillips SJ. Hamric and Hanson's advanced practice nursing: an integrative approach. 7th ed. St. Louis (MO): Elsevier; 2022.
Azimirad M, Paloniitty R, Papathanasiou IV, Aleo G, Catania G, Pozzi F, et al. Examining family and community nurses' core competencies in continuing education programs offered in primary health care settings: an integrative literature review. Nurse Educ Pract. 2023;67:103553.
Bagnasco A, Catania G, Zanini M, Pozzi F, Aleo G, Watson R, et al. Core competencies for family and community nurses: a European e-Delphi study. Nurse Educ Pract. 2022;60:103296.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 ยโสธรเวชสาร
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความที่ได้รับการตีพิมพ์เป็นลิขสิทธิ์ของยโสธรเวชสาร
